زیرساخت عمومی دیجیتال؛ هویت، پرداخت و تبادل داده

۱مقدمه

زیرساخت عمومی دیجیتال (DPI) به سامانه‌های مشترکی گفته می‌شود که همهٔ جامعه می‌توانند روی آن‌ها خدمات بسازند. بانک جهانی سه جزء اصلی آن را هویت دیجیتال، پرداخت دیجیتال و تبادل امن داده با رضایت کاربر می‌داند.

۲بررسی موضوع

به گفتهٔ بانک جهانی، وقتی این اجزا هم‌کنش‌پذیر و ایمن طراحی شوند، دولت می‌تواند یارانه و پرداخت‌های اجتماعی را سریع‌تر و با نشت کمتر برساند و بخش خصوصی هم هزینهٔ احراز هویت و پرداخت را پایین بیاورد.

برای فین‌تک‌ها، DPI یعنی لازم نیست هر شرکت از صفر هویت‌سنجی یا شبکهٔ پرداخت بسازد؛ رقابت به سمت کیفیت خدمت و تجربهٔ کاربر می‌رود. در عین حال، حفاظت از داده‌های شخصی و حاکمیت درست این زیرساخت‌ها شرط اعتماد عمومی است.

هویت دیجیتال، پایهٔ این زیرساخت است؛ زیرا بدون امکان احراز هویت قابل اتکا از راه دور، ارائهٔ خدمات مالی، دولتی و درمانی به‌صورت دیجیتال ممکن نیست. تجربهٔ کشورهایی که هویت دیجیتال فراگیر ایجاد کرده‌اند، نشان می‌دهد که این زیرساخت می‌تواند هزینهٔ احراز هویت مشتری را برای بانک‌ها به‌شدت کاهش دهد و افتتاح حساب را برای میلیون‌ها نفر ممکن سازد.

پرداخت دیجیتال آنی و تعامل‌پذیر، جزء دوم است. سامانه‌هایی مانند UPI در هند و Pix در برزیل که توسط نهادهای عمومی یا با مشارکت بانک مرکزی ایجاد شده‌اند، امکان انتقال وجه فوری میان همهٔ بانک‌ها و اپلیکیشن‌ها را با هزینهٔ بسیار پایین فراهم کرده‌اند و در چند سال، به بخش عمدهٔ پرداخت‌های خرد این کشورها تبدیل شده‌اند.

تبادل داده با رضایت کاربر، جزء سوم و جدیدتر است. در این مدل، فرد می‌تواند به‌طور امن و کنترل‌شده، داده‌های خود، مانند سوابق مالی یا اسناد رسمی، را با ارائه‌دهندهٔ خدمت به اشتراک بگذارد؛ برای مثال، برای دریافت وام بدون نیاز به ارائهٔ کاغذی مدارک. این جزء، پیوند نزدیکی با مفهوم بانکداری باز دارد.

بانک جهانی و سایر نهادهای بین‌المللی تأکید می‌کنند که موفقیت DPI به اصولی چون تعامل‌پذیری، طراحی باز و مبتنی بر استاندارد، حفاظت از حریم خصوصی از ابتدای طراحی، و حاکمیت فراگیر وابسته است. خطر اصلی، ایجاد زیرساختی است که به ابزار نظارت گسترده یا انحصار تبدیل شود؛ بنابراین چارچوب حقوقی و نهادی آن به اندازهٔ فناوری اهمیت دارد.

۳جمع‌بندی

برای ایران، مؤلفه‌های زیرساخت عمومی دیجیتال در سطوح مختلفی وجود دارند: از کارت هوشمند ملی و سامانه‌های احراز هویت، تا شبکهٔ شتاب و شاپرک در حوزهٔ پرداخت، و ابتکارات تبادل دادهٔ میان‌دستگاهی در حوزهٔ دولت الکترونیک. چالش اصلی، یکپارچگی و تعامل‌پذیری این اجزاست؛ به گونه‌ای که کسب‌وکارها و نوآوران بتوانند به‌سادگی و با رعایت حریم خصوصی، روی آن‌ها خدمات تازه بسازند. ارائهٔ رابط‌های برنامه‌نویسی استاندارد و مستند، سازوکار روشن رضایت کاربر برای اشتراک داده، و حاکمیتی که منافع عمومی را بر منافع انحصاری مقدم بدارد، می‌تواند این زیرساخت‌ها را به موتور محرک نوآوری مالی و شمول مالی در کشور تبدیل کند.